Η ριζοσπαστικη κληρονομια της Ελληνικης Επαναστασης

Διαβαζοντας την ιστορια της Αιτινης Επαναστασης, μεσα απο το βιβλιο The Black Jacobins του CLR James, συνειδητοποιησα πως η Ελληνικη Επανασταση δεν ηταν καθολου κατι ασημαντο στην παγκοσμια ιστορια. Αν το καλοσκεφτει κανεις, η Επανασταση του 21 ηταν η μολις τεταρτη σε σειρα (μετα την Αμερικανικη, τη Γαλλικη και την Αιτινη Επανασταση) σημαντικη επανασταση στην μακρα πολιτικη διαδικασια με την οποια η Αστικη Ταξη εγκαθυδρισε την κυριαρχια της  (αιτημα καθολα προοδευτικο στην εποχη του). Η εθνικιστικη μας επισημη ιστοριογραφια ναι μεν μιλαει για τον Νεοελληνικο Διαφωτισμο, αλλα μεσα απο τις (απαραιτητες τοτε, απειρως αχρηστες και βλαβερες εδω και πανω απο 70 χρονια) φαμφαρες περι παλιγεννεσιας του τρισχιλιοχρονου αποκρυπτεται η πολιτικη ριζοσπαστικοτητα της Επαναστασης, ειδικα αν κανεις την σκεφτει σε ενα παγκοσμιο πλαισιο.

Με την Αμερικανικη Επανασταση εμφανιστηκε η αβασιλευτη δημοκρατια σαν βιωσιμο πολιτικο συστημα, με την Γαλλικη Επανασταση τσακιστηκε το φεουδαρχικο πολιτικο συστημα και με την Αιτινη Επανασταση για πρωτη φορα στην ιστορια οι μαυροι σκλαβοι κατεκτησαν την ελευθερια τους καταργωντας τις φυλετικες διακρισεις. Με την Ελληνικη Επανασταση, για πρωτη φορα στην συγχρονη ιστορια εμφανιστηκε με επαναστατικο τροπο το αιτημα της εθνικης χειραφετησης και της εθνικης ανεξαρτησιας στην ιδια την Ευρωπη. Οι Αμερικανοι ηταν καθολα Βρετανοι και απλα ηθελαν οικονομικη και πολιτικη ανεξαρτησια απο τον Αγγλικο θρονο. Η Γαλλικη Επανασταση ηταν μια κατεξοχην πολιτικη διαδικασια με την οποια ενα πανισχυρο κρατος, μια “μεγαλη δυναμη”, αλλαξε εσωτερικη πολιτικη συνθεση. Η Αιτινη επανασταση, παρα την κοσμοιστορικη της πρωτοτυπια, ηταν πολυ μακρια απο την Ευρωπη και το πνευμα της εποχης δεν ηταν σε θεση να εμπνεεται απο “αραπηδες”.

Η πρωτοτυπια της Ελληνικης Επαναστασης ηταν στο οτι για πρωτη φορα, υπηκοοι μιας Μεγαλης Ευρωπαικης Δυναμης, μιας απο τις παραδοσιακες αυτοκρατοριες της νεοτερης Ευρωπης, διεκδικησαν το δικαιωμα στην εθνικη ανεξαρτησια, μεσα απο μια επαναστατικη διαδικασια  η οποια εξαρχης εβαλε μπροστα ριζοσπαστικα προοδευτικα ζητηματα. Η ανεξαρτησια των Ελληνων, παρολο που κατεληξε δοτη, ηταν μια διαδικασια που διεφερε ακριβως στον προοδευτικο και ριζοσπαστικο της χαρακτηρα απο την ανεξαρτησια αλλων μικρων Ευρωπαικων λαων (πχ Ελβετοι, Ολλανδοι κτλ, χωρις βεβαια να παραβλεπουμε τον ριζοσπαστικο θρησκευτικο χαρακτηρα των ταραχων της Μεταρρυθμισης που γεννησαν πχ το Ολλανδικο βασιλειο).

Το παραδειγμα της Ελλαδας οντως εφερε στην επιφανεια αντιστοιχα αιτηματα σε αλλους λαους της Ευρωπης, και ανοιξε την πορτα στις εθνικιστικες πολιτικες δυναμεις αλλων λαων (Βουλγαρια, Ρουμανια Βελγιο, Ιταλια κτλ) να διεκδικησουν αντιστοιχα τα προοδευτικα (για την εποχη) αιτηματα στις χωρες τους. (Σημειωση: ναι, “εθνικιστες”. Ο εθνικισμος σημερα και στον 20ο αιωνα εν γενει ηταν και ειναι ενας αντιδραστικος δεινοσαυρος, αλλα στην εποχη του ηταν η κυρια προοδευτικη δυναμη. Η αναδειξη της πατριδας σε αυταξια και του πατριωτισμου σε αρετη ηταν το ιδεολογικο οπλο με το οποιο η Αστικη Ταξη συνετριψε τα απανταχου Ancien Regime.)

Παραδειγματα τετοιων ριζοσπαστικων και προοδευτικων αιτηματων ηταν η αξιωση στα πρωτα επαναστατικα συνταγματα για απολυτη ισοτητα μεταξυ των πολιτων, η καταργηση των διακρισεων με βαση τη θρησκεια, η συνεπακολουθη  νομικη χειραφετηση των Εβραιων (τουλαχιστον στο νομικο πεδιο) και αλλα πολλα, συμπεριλαμβανομενων βεβαια των αιτηματων της αυτοκυβερνησης, της ανεξαρτησιας κτλ. Ακομα και αν παραβλεψει κανεις την περιοδο του Καποδιστρια, η ριζοσπαστικη αυτη παρακαταθηκη της Επαναστασης φαινεται και απο την πολιτικη εξελιξη του Βασιλειου της Ελλαδος τα αμεσως επομενα χρονια. Η εξεγερση του 1843, διεκδικησε και κατεκτησε ενα απο τα πρωτα συνταγματα στην Ευρωπη (μετα απο αντιστοιχες διαδικασιες στην Γαλλια, την Πολωνια, την Νορβηγια κτλ). Ακομα και με την εγκαθιδρυση της δυναστειας των Γλυξμπουργκ το 1861, η Ελλαδα βρισκοταν στην πολιτικη αιχμη των ριζοσπαστικων κατακτησεων, με την καθιερωση του γενικου εκλογικου δικαιωματος για ολους τους (ανδρες) πολιτες ανεξαρτητα απο περιουσια, κοινωνικη θεση κτλ.

Αυτη ηταν η ριζοσπαστικη παραδοση που κληρονομηθηκε απο την Επανασταση. Βεβαια η εμπεδωση της κυριαρχιας της Αστικης Ταξης, μετετρεψε σιγα σιγα αυτην την παραδοση στον αντιδραστικο ελληναραδικο εθνικισμο που ακομα σερνουμε (σαν χαρακτηριστικο σημειο καμπης νομιζω ταιριαζει το κινημα στο Γουδι). Και απο την εποχη του Μπεναρογια ακομα, η ριζοσπαστικη πρωτοπορια στην Ελληνικη πολιτικη περασε στα χερια της Αριστερας. Ομως νομιζω οτι αξιζει να θυμομαστε οτι η …Ψωροκωσταινα ηταν καποτε στην αιχμη της πολιτικης προοδου.

Η ριζοσπαστικη κληρονομια της Ελληνικης Επαναστασης

14 thoughts on “Η ριζοσπαστικη κληρονομια της Ελληνικης Επαναστασης

  1. Δε μου κοψε να αναφερω οπως πρεπει και το -ακομα και σημερα- πραγματικα ριζοσπαστικο οραμα του Ρηγα.

    Like

  2. Πολύ καλό άρθρο!

    Άξια αναφοράς επίσης είναι και τα Συντάγματα που ψηφίστηκαν τα πρώτα χρόνια μετά την επανάσταση (με κορυφαίο αυτό της Τροιζήνας) για την ιδιαίτερα προωθημένη (αστική) δημοκρατική αντίληψη για τα μέτρα της εποχής τους.

    Και έχει επίσης ενδιαφέρον ότι ο Καποδίστριας που έχει σήμερα ωραιοποιηθεί ως “σύμβολο του ελληνικού φιλελευθερισμού”, είχε εκβιάσει τη μετατροπή του Συντάγματος σε Μοναρχία με τον ίδιο επικεφαλής, καθώς θεωρούσε τον κοινοβουλευτισμό ανώριμο και ανεφάρμοστο θεσμό.

    Like

  3. Ωραιο κειμενο. Πραγματι ο Ρηγας δεν αξιζει να βαφεται με σπρευ στις πορειες της Πανεπιστημιου. Αλλα αντε να κανεις ταχυρυθμα στο πεζοδρομιο.

    Επισης, το κινητρο , το πραγματικο κινητρο για την αρχη του “ξεσηκωμου” ηταν οι διεκδικησεις της αστικης ταξης (θαλασσεμποροι κυριως) που εβλεπε την Οθωμανικη Α. να της περιοριζει την αναπτυξη, εν συγκρισει με αλλα ευρωπαικα κρατη. Αργοτερα εμπασαν στο παιχνιδι το λαο, που -ε ενταξει- δεν τρελαινοταν με την “τουρκιά” αλλα δεν τον χαλαγε και τοσο.

    Δεν αναφερομαι στην εκκλησια, ευλογως.

    Like

  4. Πολύ καλή ανάλυση για μια όχι και τόσο γνωστή και ακόμα λιγότερο προβεβλημένη οπτική της επανάστασης του ’21.

    Για τον Ρήγα να προσθέσω πως πέραν της πολύ σημαντικής “προεργασίας” του για την Ελληνική Επανάσταση, το μεγάλο του όραμα ήταν για μια μεγάλη βαλκανική ομοσπονδία, η οποία θα παραμέριζε εθνοτικές, θρησκευτικές και πολιτισμικές διαφορές.

    Ο δε Καποδίστριας έχει πράγματι αγιοποιηθεί από τους “φιλελεύθερους”, ωστόσο οφείλουμε να του αναγνωρίσουμε παρά τις ηγεμονικές τάσεις του, μεγάλες διπλωματικές και τεχνοκρατικές ικανότητες που είχε ανάγκη το νεοσύστατο ελληνικό κράτος τότε.

    Like

  5. Νομιζω πως και η ιστορικη συνεισφορα του “1821” είναι επίσης υπερτιμημενη. Αλλός ένας εθνικός μύθος. Η επανάσταση ξέκοψε από τα επαναστατικά της χαρακτηριστικά πολύ γρήγορα.. Η φυλάκιση του Κολοκοτρώνη, ο συμβιμβασμός με την εκκλησία, η ΜΗ αναδιανομή της γη των τσιφλικάδων στους αγρότες, μετέτρεψαν το επαναστατικό καθεστώς του 1821 σε ένα κράτος μαριονέτα των μεγάλων δυνάμεων.
    Η εγκαθίδρυση του ξενόφερτου βασιλιά Όθωνα είναι η τελευταία πράξη της κοινωνικής ήττας της “επανάστασης”.
    Η “Γρεκία” θα ήταν από εδω και στο εξής ο χωροφύλακας των αντιδραστικών ευρωπαϊκών δυνάμεων στα Βαλκάνια. Θα χρησιμοποιότανε σαν τη πρώτη γραμμή κρούσης σε πραγματικές αστικές επαναστάσεις (βουλγάρικη, μακεδονική του Ηλι-Ηντεν, Νεότουρκων και Κεμαλισμου κλπ).

    Like

  6. Γκαεις, ευχαριστω για τα καλα λογια:) Μερικα σχολια στα σχολια, που κατα τα αλλα μια χαρα τα λετε:

    1) Χωρις να με ενδιαφερει η αγιογραφια του Καποδιστρια (ή χαρακτηριστικοτερα του Κοραη -δεν τον ειχε η ΦιΣ καποτε για σημα?) απο τους φιλελευθερους, να παρατηρησω πως ο οποιος αυταρχισμος του δεν ηταν και τιποτα παραξενο. Δεν ειναι βεβαια καθολου ιδιες οι συνθηκες αλλα και η Γαλλικη επανασταση κατεληξε στα χερια του Διευθυντηριου, και η Αιτινη στην δικτατορια του (θεουλα) Toussaint Louverture. Περα απο αγιογραφιες και δαιμονοποιησεις (περα απο “mystifications” που θα’λεγε ο Ζιζεκ), νομιζω οτι αυτο που εχει ενδιαφερον να δουμε ειναι το τι σηματοδοτει ιστορικα.

    2) Γιατι “πολυ καλως κανανε” να βαψουνε το αγαλμα??? Καφριλες…

    Σ/φε γατουλεα, δεν λεω καθολου οτι η επανασταση ειχε χαρκατηρα “σοσιαλιστικης” επαναστασης. Παρα τις αναλαμπες (πχ Σαμος), ηταν κατα βαση μια διαδικασια υπο την ηγεσια της νεαρης Ελληνικης Αστικης ταξης. Αυτο που λεω ειναι οτι εκεινη την περιοδο, που υπηρχε ακομα ισχυροτατη η δυναμη των Μοναρχων, των Αυτοκρατοριων, των “Φωτισμενων Δεσποτισμων” κτλ, η Ελληνικη Επανασταση, με τα αστικα της χαρακτηριστικα, ηταν ριζοσπαστικη και πρωτοποριακη, και αυτο φαινεται και στην πολιτικη της παρακαταθηκη μεσα στον 19ο αιωνα, οταν η ασημαντη διεθνως χωρα εβαζε μπροστα προχωρημενες για την εποχη μεταρρυθμισεις.

    Κατα τα αλλα, ο εθνικος μυθος, ειναι πολυ πολυ ισχυρος γυρω απο την επανασταση, πραγμα απολυτως αναμενομενο. Αλλα ο μυθος τονιζει ολα τα υπολοιπα εκτος απο τον “Κοινωνικο χαρακτηρα της Ελληνικης Επαναστασεως” (να ενα βιβλιο που θελω να παρω οταν ερθω Ελλαδα το Μαη).

    Like

    1. Επ` ουδενι δεν αναζητω οτιδηποτε σοσιαλιστικο στο `21. Απλά, αμφισβητείται η σημαντικότητα της για τις αστικές επαναστάσεις.
      Επιγραμματικα: η αστική τάξη συμβιβάστηκε γρήγορα με το παλιο καθεστώς.
      Με αντάλλαγμα οικονομικά οφέλη, υπαναχώρησε σε βασικά ζητήμα αστικού εκσυγχρονισμού όπως τουλάχιστον συνεβαιναν σε όλα τα αστικά καθεστωτα του 19ου αιώνα. Π.χ. η αναδιανομή της γης, ο διαχωρισμός εκκλησίας-κράτους, η αποδυνάμωση της βασιλείας.
      Ο διαφωτισμός ηττάται και οι κοτσαμπάσηδες έχουν την πολιτική ηγεμονία. Όλη η ευρώπη αναζητά (ιδεολογικά) την αρχαία Ελλάδα, αλλά η Ελλάδα ψάχνει την εκκλησία.
      Η ελληνική αστική τάξη χάνει, σχεδον εκ γεννετής, τον όποιο προοδευτικο χαρακτήρα που θα μπορούσε να έχει. Χάρις την ύπαρξη του ελληνικού κράτους, ΔΙΑΣΩΖΕΤΑΙ επί έναν αιώνα ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ (δηλ. η Οθωμανική Αυτοκρατορία).
      Η Ελλάδα (σαν κράτικη υπόσταση) από το 19ο αιώνα παίζει ΑΝΤΙΔΡΑΣΤΙΚΟ ρόλο στα ΑΣΤΙΚΑ κοινωνικά κινήματα.
      Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ αστική επανάσταση συμβαίνει στις αρχες του 20ου αιώνα (Γουδι κλπ) μόνο όταν αντιλαμβάνονται ότι χάνεται το παιχνίδι της αναδιανομής των Βαλκανίων. Αλλά ακόμα και τότε οι εξελίξεις είναι “ελεγχόμενες” μην τυχόν και συμπαρασύρουν ευρύτερα λαϊκα κινήματα (αντίστοιχα του 1789 Γαλλία, καρμποναροι κλπ). Το ελληνικό αστικό κράτος ΚΑΙ στις αρχές του 20ου αιώνα παίζει το χωροφύλακα των μεγάλων δυνάμεων στα Βαλκάνια κόντρα στις ΑΣΤΙΚΕΣ επαναστάσεις των Βαλκανίων.
      Συμπερασματικά, γνήσιος και τίμιος ο Κορδάτος αλλά εντελώς πρωτολειος. Οι αστικές επαναστάσεις στην Ευρώπη περισσότερο έχουν αναφορά σε μια φαντασιακη Ελλάδα (αυτή της αρχαίας Ελλάδας) παρά σε μια πραγματική εμπειρία.
      Δεν ειναι τυχαίο πως δεν υπάρχει ΟΥΤΕ ένα σημείο πρωτοποριακού αστικού εκσυγχρονισμού που να μνημονεύεται κατα τον 19ο αιώνα. Ούτε ένα ΑΣΤΙΚΟ επαναστατικό κίνημα που να βοηθηθηκε από το ελληνικό καθεστως.
      Οι ελληνικοί μύθοι , δυστυχως, παράγονται ΚΑΙ από την εθνική αριστερά…

      Like

      1. E λοιπον αυτην την οπτικη δεν την ειχα σκεφτει. Εκτος απο τον Κορδατο, εχεις τπτ αλλο να προτεινεις?

        Like

        1. Θεωρώ πολύ σημαντική τη δουλειά του Τασου Βουρνα. Αλλά στην ιστορία χρειάζεται πολύ και διαφορετικό διαβασμα…και κυριως δημιουργικο.

          Like

  7. Ωραίο κείμενο. Επίσης, η Ελλάδα είναι από τις πρώτες χώρες στον κόσμο που χειραφετεί τους Εβραίους (το 1830, από το Europe του Norman Davies, σ. 1295). Ήδη το σύνταγμα της Επιδαύρου (ή της Τροιζήνας) καταργούσε τη δουλεία.

    Μετά ήρθαν οι Ευρωπαίοι βασιλείς, ο Κωλέττης και η Μεγάλη Ιδέα.

    Like

  8. Πολύ ενδιαφέρον το κείμενό σου.
    Κι έτσι, συμπληρωματικά, παραθέτω το μόνο πράγμα που μου έχει μείνει από την Ιστορία 4ης δέσμης. Η Αϊτή ήταν η πρώτη χώρα που αναγνώρισε το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, πολύ πριν από οποιοδήποτε άλλο μάλιστα (αλλά μην ρωτήσετε και πότε ακριβώς γιατί τόσο δεν θυμάμαι, πάνε και κάμποσα χρονάκια). Η κατάσταση της Αϊτής βέβαια τώρα είναι για κλάμματα, στην ουσία γαλλική αποικία με όλα τα παρεπόμενα (διαφθορές, φτώχεια κλπ) ώστε να παραμένει υποχείριο…

    Like

  9. Ζντουπ says:

    “Θα χρησιμοποιότανε σαν τη πρώτη γραμμή κρούσης σε πραγματικές αστικές επαναστάσεις (βουλγάρικη, μακεδονική του Ηλι-Ηντεν, Νεότουρκων και Κεμαλισμου κλπ)”

    Ήμαρτον…

    Like

  10. Έχω μία ένσταση όσον αφορά το κείμενο. Η ελευθερία δεν ήταν δοτή. Κερδήθηκε αποκλειστικά από τους Έλληνες οι οποίοι πολέμησαν εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και του Σουλτανάτου της Αιγύπτου.
    Ο αγώνας έληξε στη μάχη του Διρού (νότια Μάνη -νομός Μεσσηνίας) όπου οι ελληνικές δυνάμεις κατέστρεψαν το στρατό του Ιμπραήμ.
    Οι συνασπισμένες διπλωματικά μεγάλες δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Οθωμανική αυτοκρατορία) είχαν βρεθεί από το 1822 προ τετελεσμένων γεγονότων. Και δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα γι’ αυτό διότι η κάθε μια από αυτές είχε τα δικά της επι μέρους συμφέροντα (τα οποία αφορούσαν κυρίως την ναυτική κυριαρχία στη Μεσόγειο).
    Συνοψίζοντας, είναι ολοφάνερο για αυτόν που θα μελετήσει προσεκτικά το ζήτημα οτι οι Έλληνες κέρδισαν την κρατική ανεξαρτησία μόνοι τους εναντίον όλων, αλλά η θέση αυτού του κράτους στην “παγκόσμια οικογένεια” παραχωρήθηκε από την Βρεττανική Αυτοκρατορία. Έτσι κι αλλιώς ήταν πρακτικά αδύνατον να πείσει η Ελλάς τις μεγάλες δυνάμεις να την αποδεχθούν ως ισότιμο μέλος σε αυτή την “οικογένεια” δίχως κάποιον νταβατζή πάνω από το κεφάλι της.
    Τα περί “δοτής ελευθερίας” (από τους Άγγλους, μας μάθαν στο σχολείο -από τους Ρώσους, μαθαίνουν στην Τουρκία) είναι προπαγάνδα της πλάκας.
    Στόχος της δεν είχαι “να μην είμαστε και τόσο περήφανοι που είμαστε Έλληνες”.
    Στόχος της είναι να πεισθούμε οτι τα πάντα σε αυτή τη ζωή τα κάνουν κάποιοι “μεγάλοι και ισχυροί” (είτε άτομα, είτε έθνη) ενώ εμείς, οι “αδύναμοι” δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα, όσο και αν προσπαθήσουμε. Το πολύ πολύ να κάνουμε μια αξιέπαινη προσπάθεια -αποτυχημένη όμως.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s